Korrupsiyaga qarshi kurashning “nol” usuli

So’nggi vaqtlarda turli davralarda “korrupsiya”, “korrupsiyaga qarsh kurash” kabi jumlalar tez-tez qulog’imizga chalinmoqda. Xalq tilida soddagina qilib — poraxo‘rlik deb ataluvchi bu hodisa barcha islohotlar ildiziga bolta uradi, iqtisodiyotning taraqqiyotida to’siq bo’ladi. Korrupsiya – davlat organlari xodimlari moddiy yoki mulkiy yo‘sinda, g‘ayriqonuniy shaxsiy naf ko‘rish maqsadida, o‘z xizmat mavqeidan foydalanishida ifodalanadigan ijtimoiy hodisadir​. Aslida korrupsiya biror mansabdor shaxsning qonunchilik va axloqqa zid ravishda o‘zining boshqaruv vakolatlari va huquqlaridan shaxsiy manfaatlar maqsadida foyda olishidir. Iiqtisodiy rivojlanish ko‘rsatkichiga eng katta salbiy to‘lqinni olib kiruvchi omil aynan korrupsiya hisoblanadi. Uning ko‘rinishlari turlicha bo‘lishi mumkin: poraxo‘rlik, tovlamachilik, firibgarlik, nepotizm va hokazo.

Uning kelib chiqish sabablarini aniqlash, korrupsiyaga qarshi kurashning samarali yo‘llarini topish bo‘yicha mutaxassislar, turli institutlar va xalqaro tashkilotlar tomonidan yuzlab, minglab tadqiqotlar o‘tkazilgan. O‘ziga xos reytinglar tuzilib, har xil ko‘rsatkich va raqamlar qayd etilgan jadvallar yaratilgan. Hatto korrupsiyaning xilma-xil ko‘rinishidagi formulalari ham ishlab chiqilgan.

Nol rupiy nota — bu tizimli siyosiy korruptsiyaga qarshi kurashda yordam berish vositasi sifatida Hindistonda chiqarilgan banknot taqlididir. 

Poraxo’rlik Hindistonda keng tarqalga’n muammo sifatida tan olingan va 2010-yildagi korruptsiyaga qarshi kurash tashkiloti “Transparensi Interneshnl” tashkiloti o’zining korrupsiyani idrok qilish indeksida 87-o’rinni egallagan. “Transparency International India” tomonidan nashr etilgan 2005-yilda o’tkazilgan tadqiqot shuni ko’rsatdiki, Hindiston fuqarolarining 62 foizi pora bergan yoki davlat ishini bajarish uchun noqonuniy «aloqadan» foydalangan.

2007-yilda notijorat tashkilot hindlarning pora olishdan bosh tortganliklarini ro’yxatdan o’tkazish uchun nol rupiy notasini yaratdi. Notalar g’azablangan fuqarolarning noroziligi tufayli bepul bo’lishi kerak bo’lgan xizmatlar evaziga pora so’ragan hukumat amaldorlariga «to’langan». Nol rupiy notalar Hindistonning 50 rupiylik oddiy banknotiga o’xshab yasalgan. Bu ellik rupiy yozuvidan so’ng aniq aks ettirilgan ushbu hujjatlar o’rniga korrupsiyaga qarshi shiorlar keltirilgan: «Barcha darajadagi korruptsiyani yo’q qilish» va «Men pora bermaslikka ham, olmaslikka ham va’da beraman».

Ushbu nol rupiy notalar qonuniy bepul yoki haydovchilik guvohnomasini olish kabi muntazam davlat operatsiyalarida noqonuniy qo’shimcha to’lovlarga duchor bo’lgan xizmatlarni olish uchun pora berishni so’ragan hindistonliklarning foydalanishi uchun mo’ljallangan edi. Bunday valyuta vositalari fuqaroga noqonuniy so’rovga qarshi bo’lgan qarshilikni moddiy shaklda ro’yxatdan o’tkazish, rasmiy shaxsga ushbu «bekor» alternativ pul biletlari bilan «to’lash» imkoniyatini beradi.

Shaxsning noroziligini ro’yxatdan o’tkazish bilan bir qatorda, nol rupiy yozuvlari korrupsioner amaldorlarga hukumatning tizimli korrupsiyasiga qarshi kurashishga qaratilgan harakatlar haqida signal beradi. Qaydlardan foydalanish bu amaldorlarga poraxo’rlikka qarshi qonunlar borligini eslatib, amaldorlarni uyaltirish yoki vijdonli xulq-atvorni qo’rqitishga qaratilgan.

Nol rupiy yozuvlari Hindistonning rejalashtirilgan 22 tilidan beshtasida chiqarilgan: Tamil, Hind, Kannada, Malayalam va Telugu. Korruptsiyaga qarshi kurashda foydalanish uchun ushbu konsepsiya yaqinda 5-ustundan boshlab Yaman, Gana, Benin, Meksika va Nepal hukumatlarining poraxo’rlik muammosidan aziyat chekadigan boshqa bir qator davlatlarga qabul qilindi.

O’zbekistonda mustaqillikning ilk kunlaridan boshlab mamlakatimizda demokratik huquqiy davlat va kuchli fuqarolik jamiyati qurish,fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qilish yuzasidan qator chora-tadbirlar izchil amalga oshirib kelinmoqda. Jamiyatning turli doiralarda korrupsiyaga qarshi kurash mavzusida turli bahs-munozalar, muhokamalar olib borilmoqda. Poraxo’rlik ildizi bilan yo’q qilinishi anchagina uzoq muddat talab etadi. Bu uchun avvalo insonlar ongida korrupsiyaga qarshi kurashish g’oyasini shakllantirish kerak. Bu yo’lda esa yuqorida ta’rif berilgan “nol” usuli ham bizning ijtimoiy vaziyatda qo’llash uchun yana bir yechimdir. Korrupsiya balosi butun dunyoga o’rgimchak to’ri singari tarqalayotgan bir vaqtda jahon hamjamiyati tarafidan e’tirof etilgan bu kabi qarshi kurash uslublarini milliy sharoitimizga moslagan holda qayta ko’rib chiqish va unumli foydalana bilish lozim. Zero korrupsiya biz qurayotgan jamiyatning rivoji yo’lidagi katta to’siqdir.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован.